Silny stres co powoduje w organizmie człowieka?
Silny stres natychmiast uruchamia w organizmie reakcję walki lub ucieczki, aktywuje układ współczulny i oś podwzgórze przysadka nadnercza, podnosi poziom hormonów stresu takich jak kortyzol, adrenalina i noradrenalina, przyspiesza pracę serca, zwiększa ciśnienie i stężenie glukozy we krwi, a w długim czasie sprzyja zaburzeniom sercowo naczyniowym, metabolicznym i immunologicznym [1][4][5][7]. Ta odpowiedź jest adaptacyjna w krótkim okresie, lecz gdy przeciąga się, przechodzi w stres przewlekły z ryzykiem wyczerpania mechanizmów regulacyjnych i niepożądanych następstw zdrowotnych [1][9].
Czym jest silny stres?
Stres to naturalna reakcja organizmu na bodźce wymagające adaptacji, która angażuje złożone procesy biochemiczne i fizjologiczne oraz pozwala utrzymać lub przywrócić równowagę ustroju [1][5]. Jest to zjawisko jednocześnie biologiczne i psychologiczne, ponieważ odpowiada zarówno na wymagania fizyczne, jak i psychiczne stawiane organizmowi [5][6].
W ujęciu procesowym stres to sposób, w jaki czynniki środowiskowe zagrażają homeostazie lub ją naruszają, a organizm reaguje na to zagrożenie, aby chronić integralność fizjologiczną i psychiczną [2][5]. W krótkim czasie pełni on funkcję adaptacyjną i ochronną, zwiększa czujność oraz wspiera sprawność poznawczą, co ułatwia poradzenie sobie z wyzwaniem [1].
Jak organizm uruchamia reakcję na silny stres?
Inicjacja stresu zaczyna się od oceny znaczenia bodźca w ciele migdałowatym, które przypisuje mu ładunek emocjonalny i uruchamia dalsze etapy odpowiedzi [8]. Następnie aktywuje się układ nerwowy i hormonalny, aby przygotować organizm do natychmiastowego działania [8].
Kluczowe są dwa tory reakcji. Pierwszy to pobudzenie układu współczulnego, które przygotowuje do reakcji walki lub ucieczki. Drugi to aktywacja osi podwzgórze przysadka nadnercza, prowadząca do wydzielania hormonów stresu [1][7]. W rezultacie nadnercza uwalniają adrenalinę i noradrenalinę, a później kortyzol, co podtrzymuje mobilizację energetyczną organizmu [1][7].
Jaką rolę pełni autonomiczny układ nerwowy?
Autonomiczny układ nerwowy składa się z części współczulnej o działaniu pobudzającym oraz części przywspółczulnej o działaniu hamującym. W stresie dominuje część współczulna, która nasila procesy mobilizacyjne i przygotowuje organizm do intensywnego wysiłku, natomiast część przywspółczulna odpowiada za wyciszenie po ustąpieniu stresora [3]. Ta równowaga decyduje o szybkości przejścia od pobudzenia do regeneracji [3].
Jakie hormony odgrywają kluczową rolę?
Kortyzol to hormon, którego poziom rośnie w sytuacjach stresowych, co pomaga przygotować ustrój do dodatkowego wysiłku oraz utrzymać dostępność energii do czasu rozwiązania sytuacji [3][9]. Jego zadaniem jest podtrzymanie działania adrenaliny oraz długotrwałe wsparcie procesów adaptacyjnych niezbędnych do przetrwania stresora [9].
Adrenalina i noradrenalina działają jako mediatory, które zwiększają częstość skurczów serca i ciśnienie krwi oraz błyskawicznie mobilizują przepływ krwi do mięśni i mózgu [4][7]. Wspólne działanie tych hormonów umożliwia gwałtowną aktywację organizmu oraz utrzymanie stanu gotowości do działania [1][7][9].
Jakie są natychmiastowe skutki fizjologiczne silnego stresu?
W krótkim okresie reakcja stresowa prowadzi do szerokiej mobilizacji zasobów. Zwiększa się transport glukozy do mózgu i mięśni, co ma wspierać szybkie decyzje oraz intensywną pracę ciała [7]. Jednocześnie rośnie czujność oraz zdolności poznawcze, co sprzyja skutecznemu działaniu w obliczu zagrożenia [1].
- Przyspieszenie akcji serca [4][5][7]
- Wzrost ciśnienia tętniczego krwi [4][5][7]
- Przyspieszenie i spłycenie oddechu [4][5][7]
- Wzrost stężenia glukozy we krwi [4][5][7]
- Zwiększenie przepływu krwi przez mięśnie oraz mózg [4][7]
- Zwiększona aktywność umysłowa i fizyczna [5][7]
Naturalny przebieg zdrowej reakcji obejmuje mobilizację, działanie i odprężenie, co ogranicza koszty fizjologiczne i pozwala na powrót do równowagi po ustąpieniu bodźca [5].
Jak przebiegają fazy odpowiedzi stresowej?
Faza alarmu to natychmiastowa mobilizacja zasobów pod wpływem stresora. W tej fazie dominują gwałtowne zmiany fizjologiczne wywołane adrenaliną i noradrenaliną [4][8].
Faza oporu następuje po osłabieniu bodźca. Organizm angażuje energię w procesy naprawcze, a stężenia hormonów stresu stopniowo się obniżają. Dochodzi do częściowego przywracania równowagi ustroju [4][8].
Faza wyczerpania występuje, gdy stresor utrzymuje się zbyt długo i kończą się możliwości adaptacyjne. Spada zdolność do walki i regeneracji, co zwiększa podatność na zaburzenia zdrowotne [4][8].
Co dzieje się w organizmie podczas stresu przewlekłego?
Przedłużająca się reakcja stresowa wyczerpuje mechanizmy adaptacyjne i prowadzi do przejścia w stres przewlekły. Taki stan wiąże się ze wzrostem ryzyka zaburzeń układu sercowo naczyniowego, metabolicznego oraz immunologicznego [1]. Długotrwale podwyższony kortyzol sprzyja szeregowi niepożądanych reakcji i istotnych zaburzeń, ponieważ utrzymuje organizm w stanie ciągłej gotowości [9].
Utrzymywanie wysokiej aktywności osi podwzgórze przysadka nadnercza i układu współczulnego sprzyja zahamowaniu działania neuroprzekaźników oraz stopniowemu wyczerpywaniu zapasów witamin i minerałów, co prowadzi do ogólnego wycieńczenia [8]. Kluczową rolą kortyzolu pozostaje podtrzymanie działania adrenaliny do czasu ustąpienia stresora, co w warunkach przewlekłych nasila koszt biologiczny tej reakcji [9].
Dlaczego odróżnienie stresu adaptacyjnego od dystresu jest ważne?
W sytuacjach realnego zagrożenia zdrowia lub życia odpowiedź stresowa działa mobilizująco i sprzyja szybkiej reakcji, dlatego krótkotrwale ma charakter ochronny [9]. W praktyce jednak często funkcjonujemy w warunkach obciążeń długotrwałych, które przybierają postać stresu przewlekłego [9].
Dystres to zły stres, który działa destrukcyjnie na ciało i psychikę oraz przestaje pełnić funkcję adaptacyjną. Narusza równowagę organizmu, a jego utrzymywanie się zwiększa skalę negatywnych skutków zdrowotnych [5][9]. Zrozumienie tej różnicy ułatwia ocenę ryzyka i wskazuje na potrzebę przerwania błędnego koła przeciągającej się reakcji stresowej [5].
Na czym polega mobilizacja energii podczas stresu?
Pod wpływem adrenaliny oraz aktywacji osi podwzgórze przysadka nadnercza rośnie dostępność glukozy i jej transport do mózgu i mięśni, co pozwala szybko uruchomić procesy wymagające intensywnego zużycia energii [7][1]. Ten ukierunkowany rozdział przepływu krwi i substratów energetycznych stanowi fundament przygotowania do intensywnego działania w odpowiedzi na stresor [7].
Podsumowanie
Silny stres wywołuje kaskadę zmian w organizmie człowieka. Pobudza układ współczulny i oś podwzgórze przysadka nadnercza, podnosi poziom hormonów stresu i błyskawicznie mobilizuje energię, co w krótkim okresie pomaga dostosować się do wyzwania [1][4][7]. Gdy jednak reakcja się przeciąga, dochodzi do stresu przewlekłego, wyczerpania mechanizmów adaptacyjnych i wzrostu ryzyka zaburzeń sercowo naczyniowych, metabolicznych i immunologicznych, typowych dla dystresu [1][5][9]. Rozpoznanie natury stresu jako zjawiska biologiczno psychologicznego oraz jego przebiegu fazowego ułatwia świadome zarządzanie obciążeniem i ograniczanie kosztów zdrowotnych [5][6][8].
Źródła:
- https://leksykon.com.pl/tag/stres-fizjologiczny/
- https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/viewFile/29147/23912
- https://www.nfz.gov.pl/gfx/nfz/userfiles/_public/dla_pacjenta/magazyn_ze_zdrowiem/nfz_nr_6.pdf
- https://fizjoterapeuty.pl/fizjologia/fizjologia-stresu.html
- https://www.damian.pl/zdrowie-psychiczne/stres/
- https://jutromedical.com/twoje-zdrowie/co-leczymy/stres
- https://terapiaspecjalna.pl/artykul/stres-wplyw-na-organizm-i-sposoby-radzenia-sobie-gdy-staje-sie-nadmierny
- https://zpe.gov.pl/pdf/PM9v7GQKq
- https://www.doz.pl/czytelnia/a14670-Jakie_choroby_wywoluje_nadmierny_stres
Medics-24.pl to społeczność osób z doświadczeniem zdrowotnym, którzy z pasją tworzą miejsce łączące rzetelną wiedzę medyczną z ludzkim podejściem. Stawiamy na autentyczność, wsparcie oraz przystępny język, pomagając czytelnikom lepiej zrozumieć zdrowie i podejmować świadome decyzje. Wierzymy, że dzielenie się wiedzą to pierwszy krok do lepszego życia.