Do jakich chorób prowadzi otyłość i dlaczego warto działać?

Otyłość prowadzi do chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, przewlekłej choroby nerek, stłuszczeniowej choroby wątroby, zespołu bezdechu sennego i wybranych nowotworów, a skraca życie o kilka lat, dlatego naprawdę warto działać bez zwłoki [1][3][6][7][8]. To przewlekła choroba nieustępująca uznana przez WHO, która znajduje się na piątym miejscu listy czynników zwiększających ryzyko przedwczesnej śmierci na świecie [8][9]. Otyli mężczyźni żyją średnio o 8 lat krócej, a kobiety o 6 lat krócej od osób z prawidłową masą ciała, a lata życia z chorobą są dłuższe o 18 lat, co potwierdza pilność reakcji [8].

Czym jest otyłość według WHO?

Otyłość to przewlekła choroba nieustępująca, formalnie rozpoznawana przez Światową Organizację Zdrowia, co obliguje do jej systemowego leczenia i monitorowania jak innych chorób przewlekłych [9]. Dominującym czynnikiem sprzyjającym jej rozwojowi jest niewłaściwe odżywianie prowadzące do nadmiernego gromadzenia tkanki tłuszczowej, ze szczególnym znaczeniem lokalizacji tłuszczu w jamie brzusznej [8]. Szczególnie niebezpieczna jest otyłość brzuszna, ponieważ nasila powikłania metaboliczne i sercowo-naczyniowe [1].

Jak duży jest problem w Polsce i na świecie?

Na świecie blisko 650 milionów osób żyje z otyłością, a rocznie ponad 4 miliony ludzi umiera z jej powodu, co pokazuje ciężar zdrowotny i populacyjny problemu [4]. W 2019 roku w skali globalnej odnotowano 5 milionów zgonów związanych z otyłością, a obecnie dotyka ona ponad 20 procent ludzi na świecie [8]. Zaledwie pół wieku temu, w 1975 roku, wskaźnik otyłości był globalnie trzykrotnie niższy, a wśród dzieci nawet pięciokrotnie niższy, co obrazuje gwałtowny trend wzrostowy [8].

W Polsce co czwarta dorosła osoba choruje na otyłość, a trzech na pięciu dorosłych ma nadwagę, co zapowiada dalszy wzrost chorób towarzyszących [1][6]. W 2022 roku z otyłością zmagało się około 9 milionów osób, lecz terapii poddano jedynie około 900 tysięcy, co wskazuje na dużą lukę w leczeniu [2]. Według danych populacyjnych otyłość dotyczy 18 procent Polaków i 15 procent Polek [4].

Do jakich chorób prowadzi otyłość?

Otyłość wywołuje kaskadę powikłań metabolicznych i chorób przewlekłych, co sprawia, że nieleczona stopniowo pogarsza stan zdrowia wielu układów i narządów [1]. Szacuje się, że w Europie nawet 35 procent przypadków choroby niedokrwiennej serca, 55 procent nadciśnienia tętniczego i 80 procent cukrzycy typu 2 wiąże się ze współwystępowaniem nadwagi i otyłości [3].

Układ sercowo-naczyniowy ulega uszkodzeniu strukturalnemu i czynnościowemu, co sprzyja rozwojowi miażdżycy, nadciśnieniu tętniczemu, chorobie niedokrwiennej serca i niewydolności serca, a nadciśnienie może zakończyć się zawałem mięśnia sercowego lub udarem mózgu z poważnymi następstwami neurologicznymi [3][7].

W wymiarze metabolicznym otyłość prowadzi do zespołu metabolicznego z nadciśnieniem, insulinoopornością, otyłością brzuszną i zaburzeniami lipidowymi oraz do stanów przedcukrzycowych, które poprzedzają rozwój cukrzycy typu 2 [1][3]. Cukrzyca typu 2 rozwija się u pacjentów otyłych trzykrotnie częściej niż u osób z prawidłową masą ciała, co bezpośrednio przekłada się na ryzyko powikłań naczyniowych i narządowych [10].

Do częstych chorób narządów wewnętrznych należy stłuszczeniowa choroba wątroby MAFLD, która dodatkowo zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2, chorób sercowo-naczyniowych i przewlekłej choroby nerek [7]. Otyłość sprzyja przewlekłej chorobie nerek, ostrym zapaleniom trzustki oraz chorobom pęcherzyka żółciowego i kamicy żółciowej, co poszerza spektrum możliwych hospitalizacji i interwencji [1][3][6].

Ryzyko chorób nowotworowych rośnie wraz z masą ciała. Każde zwiększenie BMI o 5 kg na metr kwadratowy podnosi ryzyko raka odbytnicy o 9 procent oraz raka dróg żółciowych o 56 procent, a otyłość wiąże się także z większym prawdopodobieństwem zachorowania na raka jelita grubego, piersi i macicy [6][7].

Konsekwencje układu ruchu obejmują zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i stawów kolanowych, a ze strony układu oddechowego częsta jest obturacyjna bezdechowość senny, co pogarsza dotlenienie nocne i obniża jakość życia [1][6]. U kobiet częściej rozpoznaje się zespół policystycznych jajników z zaburzeniami płodności, a pogorszenie dobrostanu psychicznego stanowi dodatkowe obciążenie dnia codziennego [1][6].

Jak otyłość skraca życie i zwiększa ryzyko zgonu?

Otyłość należy do pięciu najważniejszych czynników ryzyka przedwczesnej śmierci na świecie, co umacnia jej rangę jako priorytetu zdrowia publicznego [8]. W 2019 roku przypisano jej globalnie 5 milionów zgonów, a rocznie ponad 4 miliony zgonów wiąże się z jej konsekwencjami, co odzwierciedla ciężki przebieg powikłań sercowo-naczyniowych i metabolicznych [4][8]. Otyli mężczyźni żyją o 8 lat krócej, a kobiety o 6 lat krócej od osób bez otyłości, a jednocześnie żyją o 18 lat dłużej z chorobami, co oznacza wieloletni bagaż niepełnosprawności i kosztów terapii [8].

Czy otyłość u dzieci i młodzieży narasta?

W Polsce 20 procent dziewcząt ma nadwagę, a 5 procent jest otyłych, natomiast 31 procent chłopców ma nadwagę, a 13 procent jest otyłych, co zwiastuje szybki wzrost chorób metabolicznych w kolejnych dekadach [1]. Problem dotyczy około 10 procent dzieci w skali kraju według ujęcia populacyjnego, co koresponduje z globalnym trendem wzrostowym obserwowanym od 1975 roku [8].

Co mówią liczby o cukrzycy, nadciśnieniu i powikłaniach w Polsce?

Na cukrzycę typu 2 chorowało w 2018 roku około 2,9 miliona dorosłych Polaków, co oznacza co jedenastą dorosłą osobę, a prawie 95 procent wszystkich przypadków cukrzycy stanowi cukrzyca typu 2, której rozwój jest silnie związany z otyłością [4]. Nadciśnienie tętnicze dotyczyło w tym samym roku 9,9 miliona dorosłych, czyli 31,5 procent populacji dorosłej, a nadwaga i otyłość są kluczowymi motorami tego trendu [3][4]. W 2023 roku sprawozdano 5,5 tysiąca hospitalizacji pacjentów z cukrzycą z procedurą oznaczającą dużą amputację kończyny dolnej, co odzwierciedla ciężkie naczyniowe następstwa przewlekłej hiperglikemii [5].

W tle problemu otyłości funkcjonują także inne choroby dietozależne obciążające zdrowie populacji. Osteoporoza dotyczy 22,1 procent kobiet i 6,1 procent mężczyzn powyżej 50. roku życia na świecie, a w Polsce około 2,1 miliona osób, z czego 1,7 miliona to kobiety, co ilustruje szeroką skalę zaburzeń żywieniowo metabolicznych współwystępujących w populacji [4].

Dlaczego warto działać już teraz?

Warto działać, ponieważ otyłość jest chorobą przewlekłą prowadzącą do licznych chorób sercowo-naczyniowych, metabolicznych i nowotworowych, a szybka interwencja ogranicza kumulację powikłań i ryzyko zgonu [1][3][8][9]. Szczególnie należy reagować na otyłość brzuszną, która najsilniej koreluje z zespołem metabolicznym i chorobami sercowo-naczyniowymi [1][3]. Każdy wzrost BMI o 5 kg na metr kwadratowy istotnie podnosi ryzyko wybranych nowotworów, dlatego utrzymywanie stabilnej masy ciała zmniejsza prawdopodobieństwo choroby nowotworowej w dorosłości [7].

Luka terapeutyczna jest wysoka, co widać po liczbie leczonych w relacji do rozmiaru populacji chorych, dlatego niezbędne jest aktywne rozpoznawanie i leczenie otyłości zgodnie z jej statusem choroby WHO [2][9]. Działanie obejmuje modyfikację niewłaściwych wzorców żywieniowych, które stoją u podstaw nadmiernego gromadzenia tkanki tłuszczowej, oraz długofalowe monitorowanie czynników ryzyka, co redukuje obciążenie powikłaniami [8].