Czy choroby cywilizacyjne mogą zagrozić światu?

Choroby cywilizacyjne już dziś stanowią zagrożenie dla świata, ponieważ odpowiadają za około 70% wszystkich zgonów rocznie, co oznacza blisko 40 mln zmarłych na świecie w każdym roku [5]. Co więcej powodują ponad 80% przedwczesnych zgonów i coraz częściej dotyczą także osób młodych [2]. Eksperci WHO szacują, że co roku z ich powodu przedwcześnie umiera ponad 16 mln ludzi, co stanowi około 30% wszystkich zgonów [4].

Skala, przewlekły charakter i kumulacja wielu czynników ryzyka sprawiają, że ta grupa schorzeń tworzy epidemię XXI wieku i realnie obciąża zdrowie publiczne, jakość życia oraz zasoby systemów ochrony zdrowia [4][1].

Czym są choroby cywilizacyjne?

Choroby cywilizacyjne to niezakaźne, globalnie szerzące się schorzenia związane z rozwojem cywilizacyjnym, często nazywane chorobami stylu życia lub chorobami społecznymi [2]. Łączy je przewlekły przebieg oraz tło wieloczynnikowe, obejmujące genetykę, fizjologię, środowisko i zachowania [5].

Chociaż nie są zakaźne, są określane jako epidemia XXI wieku, ponieważ ich rozpowszechnienie, dynamika i konsekwencje dla zdrowia populacyjnego przypominają zjawiska epidemiczne [4]. Ujęcia akademickie i edukacyjne podkreślają, że kategorie tych chorób oraz ich determinaty są ściśle związane z warunkami życia populacji i przemianami społecznymi [7].

Jak duże jest globalne obciążenie i ryzyko dla świata?

Choroby cywilizacyjne odpowiadają za około 70% wszystkich zgonów rocznie, czyli około 40 mln zgonów, co czyni je dominującą przyczyną śmierci na świecie [5]. Równolegle odpowiadają za ponad 80% przedwczesnych zgonów, co dodatkowo potęguje wpływ na strukturę demograficzną oraz potencjał społeczny [2].

W ujęciu WHO każdego roku z ich powodu przedwcześnie umiera ponad 16 mln ludzi, co stanowi około 30% wszystkich zgonów i potwierdza utrwalony trend wysokiej umieralności z przyczyn niezakaźnych [4]. Najbardziej śmiertelną kategorią pozostają choroby sercowo naczyniowe, które powodują około 17,7 mln zgonów rocznie [5]. Znaczący udział mają także nowotwory, odpowiedzialne za około 8,8 mln zgonów rocznie [5]. Skutkiem jest trwały wzrost śmiertelności, częstość wielochorobowości oraz istotne pogorszenie jakości życia w populacji [1].

Analizy zdrowia publicznego akcentują, że opisane obciążenie wymaga podejścia systemowego i koordynacji działań na poziomie populacyjnym i międzysektorowym, aby zahamować narastanie trendu [6].

Jakie kategorie chorób tworzą rdzeń problemu?

Do głównych kategorii zalicza się choroby sercowo naczyniowe, nowotwory, cukrzycę typu 2, otyłość, zaburzenia psychiczne w tym depresję i zaburzenia lękowe oraz uzależnienia, choroby układu pokarmowego i alergie [1][2][3]. Taki podział odzwierciedla zarówno dominujące przyczyny zgonów, jak i najczęściej diagnozowane przewlekłe schorzenia wywołujące niepełnosprawność i długotrwałe obniżenie sprawności funkcjonalnej [2].

Dlaczego choroby cywilizacyjne narastają?

Bezpośrednie przyczyny obejmują brak aktywności fizycznej, siedzący tryb życia, nieprawidłową dietę bogatą w energię, cukry, tłuszcze zwierzęce, sól oraz produkty wysoko przetworzone, a także palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, niedobór snu i chroniczny stres [5]. Te czynniki łączą się z uwarunkowaniami osobniczymi, co napędza wzrost liczby zachorowań w każdej grupie wieku [5].

Pośrednie przyczyny to postępujące uprzemysłowienie, zanieczyszczenie środowiska, hałas, ekspozycja na różnego rodzaju promieniowania oraz szybki postęp technologiczny, który sprzyja siedzącemu trybowi życia i ogranicza spontaniczną aktywność ruchową [1][5]. Ujęcia przeglądowe oraz zasoby edukacyjne wskazują, że kumulacja czynników środowiskowych i społecznych jest kluczowym mechanizmem nasilającym współczesny wzrost zachorowalności [6][7].

Jakie są powiązania między chorobami i mechanizmy ryzyka?

Otyłość stanowi centralny mechanizm ryzyka, ponieważ wynika z niewłaściwej diety i braku aktywności fizycznej oraz zwiększa prawdopodobieństwo cukrzycy typu 2, nadciśnienia, chorób serca i niektórych nowotworów [3]. Taki układ naczyń połączonych wzmacnia obciążenie kliniczne i populacyjne, a także utrwala przewlekły charakter problemu [5][3].

Nadciśnienie uszkadza naczynia krwionośne i wtórnie zwiększa ryzyko udaru mózgu oraz zawału serca, co pogłębia najbardziej śmiertelny segment chorób cywilizacyjnych [3][5]. Wieloczynnikowe tło genetyczne, fizjologiczne i środowiskowe sprawia, że ryzyka nakładają się i kumulują przez kolejne lata życia [5].

Czy dzieci są w strefie ryzyka?

Tak. Choroby cywilizacyjne diagnozuje się coraz częściej już u dzieci, co potwierdza odejście od stereotypu, że dotyczą one niemal wyłącznie osób starszych [2]. Wpływ wczesnej ekspozycji na niekorzystne wzorce żywieniowe i obniżoną aktywność fizyczną sprzyja wcześniejszemu ujawnianiu się schorzeń przewlekłych, które w dorosłości skutkują wyższym ryzykiem zgonu oraz długotrwałą niepełnosprawnością [2][5][7].

Co to oznacza dla jakości życia i funkcjonowania społeczeństw?

Rosnące rozpowszechnienie chorób cywilizacyjnych przekłada się na wyższą śmiertelność, częstsze występowanie schorzeń przewlekłych oraz głębokie pogorszenie jakości życia, w tym sprawności, dobrostanu psychicznego i możliwości pełnienia ról zawodowych oraz społecznych [1]. Z perspektywy zdrowia publicznego oznacza to długofalowy wzrost zapotrzebowania na opiekę medyczną, rehabilitację i wsparcie społeczne, co wymaga planowania opartyego na danych epidemiologicznych [6].

Utrwalenie trendu i jego skala uprawdopodabniają scenariusz dalszego obciążania systemów ochrony zdrowia i gospodarek, jeśli czynniki ryzyka nie zostaną ograniczone na poziomie populacyjnym [6][5].

Czy choroby cywilizacyjne mogą zagrozić światu?

Tak. Już teraz stanowią dominującą przyczynę śmierci na świecie i generują około 70% wszystkich zgonów, czyli około 40 mln rocznie [5]. Wpływają na ponad 80% przedwczesnych zgonów, coraz częściej dotyczą młodszych grup wieku i tworzą globalną dynamikę opisywaną mianem epidemii XXI wieku [2][4]. Największy udział mają choroby sercowo naczyniowe z około 17,7 mln zgonów rocznie, a istotny segment stanowią nowotwory z około 8,8 mln zgonów [5].

Wspólne tło behawioralne, środowiskowe i społeczne, liczne powiązania między chorobami oraz przewlekły, nawracający przebieg prowadzą do dalszej kumulacji ryzyk i wzrostu obciążenia zdrowotnego, co czyni z nich długofalowe zagrożenie dla świata i priorytet dla polityki zdrowotnej [5][1][6].

Źródła:

• [1] http://pacjent.gov.pl/zapobiegaj/choroby-cywilizacyjne
• [2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Choroby_cywilizacyjne
• [3] https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/choroby-cywilizacyjne-czym-sa-rodzaje-przyczyny-i-profilaktyka/
• [4] https://wizyta.pl/choroby/choroby-sercowo-naczyniowe/choroby-cywilizacyjne-przyk%C5%82ady-definicja-przyczyny/
• [5] https://www.gov.pl/web/psse-swidwin/choroby-cywilizacyjne
• [6] http://www.jchc.eu/numery/2014_1/201411.pdf
• [7] https://e-histopatologia.pl/baza-wiedzy/choroby-cywilizacyjne-2/choroby-cywilizacyjne/